Zurna Balığı

İlk bakışta zarganaya benzetebilirsin: gövde ince uzun, iki çene de gagaya dönüşmüş. FAO’nun Akdeniz ve Karadeniz için hazırladığı tür tanımlama fişleri gövdeyi uzun ve orta derecede yassı olarak tarif ediyor; erişkinlerde iki çene ince ve kırılgan bir gaga oluşturuyor, alt çene üsttekinden biraz uzun. Asıl ayırıcı işaret kuyruğa yakın: sırt ve anal yüzgeçleri gövdenin çok gerisinde duruyor ve son ışınları ayrı ayrı küçük yüzgeççiklere dönüşmüş. FAO sırt yüzgecinin arkasında 5–6, anal yüzgecin arkasında 5–7 yüzgeççik sayıyor; kuyruk yüzgeci çatallı. Renkte FAO erişkinlerin sırtını zeytin yeşilinden koyu yeşile ya da açık kahverengiye değişen, yavrularınkini mavimsi olarak veriyor. Yanlar boyunca göz genişliğinde gümüşi bir şerit uzanıyor; yanlar ve karın gümüşi, çoğu zaman bakırımsı altın tonlu, göğüs yüzgecinin dibinin altında genellikle küçük yeşil bir leke var. Yavrular daha çok yanıltır. Bigelow ve Schroeder’in 1953 tarihli Fishes of the Gulf of Maine kitabı çenelerin ancak yavru yaklaşık 40 milimetreye ulaşınca uzamaya başladığını, önce alt çenenin öne geçtiğini ve 100–150 milimetrelik yavruların anne babalarından çok küçük yarımgagalara benzediğini yazıyor.

İki balık aynı takımdan, Beloniformes’ten, ama farklı ailelerden. WoRMS zurna balığını Scomberesocidae ailesine koyuyor; FishBase zarganayı (Belone belone, sitede /turler/zargana) Belonidae ailesinde listeliyor. FAO’nun Belonidae fişi farkı tek cümleyle veriyor: zurna balığının ailesinde sırt ve anal yüzgecin arka ışınları ayrı yüzgeççiklere dönüşmüş, zarganada dönüşmemiş. Bigelow ve Schroeder de bu balığın ince gövdesi ve uzamış çeneleriyle zarganagillere benzediğini, ama sırtında ve karnında sıralanan 5–6 küçük yüzgeççikle onlardan ayrıldığını yazıyor. FAO fişlerinde başka farklar da var. Zargananın dişleri görece iri ve aralıklı, zurna balığınınkiler ise dar şeritler hâlinde çok küçük. Zarganada sırt yüzgecinde 16–20, anal yüzgeçte 19–23 ışın sayılıyor; sırtı koyu mavi, yanında koyu mavi bir bant var. Zargananın yumurtaları yapışkan ipliklerle bitkilere ya da yüzen nesnelere tutunuyor, zurna balığı ise pelajik yumurtalarını açık suya bırakıyor. FAO zarganayı kıyısal bir yüzey balığı, zurna balığını okyanusal bir tür olarak tanımlıyor. Adlar da karışabiliyor. FishBase’in Türkiye için kaydettiği yerel adlar ‘zurna’ ve ‘zurna balığı’. Ulman ve arkadaşlarının 2013’te Mediterranean Marine Science’ta yayımladığı, Türkiye’nin deniz balıkçılığı avlarını yeniden hesaplayan çalışmanın ad tablosu da Atlantic saury karşılığı olarak ‘zurna’yı, Belone belone karşılığı olarak ‘zargana’yı veriyor. WoRMS’taki Türkçe ad kaydı ise bu türe ‘zargana’ diyor; bir kaynakta ‘zargana’ gördüğünde Latince adına bakmakta fayda var.

FishBase türü okyanusal, sürü hâlinde yaşayan, 0–30 metre derinlikte bulunan ve uzun mesafe göç eden bir balık olarak tanımlıyor; yayılışını Kuzey Atlantik’in iki yakasından Akdeniz’in tamamına, Adriyatik ve Ege dâhil, uzanan bir alan olarak veriyor. FAO fişine göre Akdeniz’de özellikle batı ve orta havzalarda yaşıyor, yüzey sularında binlerce bireylik sürüler hâlinde dolaşıyor, muhtemelen avcılardan kaçmak için sık sık sudan sıçrıyor ve koylara, haliçlere girebiliyor. Zooplanktonla besleniyor ve yumurtlama alanlarından planktonca zengin, daha soğuk sulara beslenme göçleri yapıyor. FishBase onu orkinozların, marlinlerin, lüferin ve morinanın avladığını yazıyor. Türkiye için kaynaklar sınırlı. FishBase’in Türkiye kaydı türü yerli sayıyor ve Fricke, Bilecenoğlu ve Sarı’nın 2007 tarihli listesine dayanarak ‘hassas’ (vulnerable) olarak işaretliyor. FAO fişi türün Tiren Denizi, Sicilya ve Türkiye pazarlarında düzenli olarak bulunduğunu yazıyor. Marmara’da durum farklı: Bilecenoğlu’nun 2020’de Zootaxa’da yayımladığı değerlendirme, Artüz ve Fricke’nin 2019’da türü Marmara Denizi listesinden çıkarmak için ikna edici veri sunduğunu kabul ediyor.